Sięgnęli do historii

    Fot. A. Rusinek

    Tygodnik Ostrołęcki

    Aktualizacja:

    Tygodnik Ostrołęcki

    Nagrobek rodziny Gromadzkich zbudowany w XIX wieku też jest zabytkiem

    Nagrobek rodziny Gromadzkich zbudowany w XIX wieku też jest zabytkiem ©Fot. A. Rusinek

    Różan rozpoczął obchody 630-lecia swojego istnienia. Różan - to jedno z najstarszych miast na północnym Mazowszu
    Nagrobek rodziny Gromadzkich zbudowany w XIX wieku też jest zabytkiem

    Nagrobek rodziny Gromadzkich zbudowany w XIX wieku też jest zabytkiem ©Fot. A. Rusinek

    Kościół pw. św. Anny, pochodzący z XVI wieku, figuruje w rejestrze zabytków Fot. A. Rusinek

    Kościół pw. św. Anny, pochodzący z XVI wieku, figuruje w rejestrze zabytków Fot. A. Rusinek


    Malowniczo położone nad Narwią, u ujścia rzeczki Różnicy, jak przed wiekami, tak i dziś miasto obmywa błękitna Narew, która stała się tematem książek i wierszy wielu pisarzy i poetów, m.in. Macieja Sarbiewskiego, Wiktora Gomulickiego, Adolfa Dygasińskiego, Henryka Syski, Wacława Lipowskiego i innych.
    Wacław Lipowski (ludowy poeta z Różana - przyp. red.) nosił w sobie dwie pasje artystyczne: granie i pisanie. Związał się całym sercem ze swoim Różanem i ziemią nadnarwiańską. W wierszu »Różana. Legenda« opowiada o tym, skąd wzięła się nazwa Różan: »A w pamięć córki wodzowej dał nazwę osadzie już nowej Różana«. Pod tekstem utworu autor zapisał następującą informację: Legenda, którą w rymy ułożyłem, z opowiadań starych ludzi, którzy tu z dziada pradziada żyli, posiada dużo prawdy. Przed nadaniem praw miejskich Różanowi w 1378 roku, Różana była pierwotnie małą osadą rządzoną przez najstarszych w osiedlu ludzi, dawnych Boran, a wodzem ich był tytułowany komes. Potem dopiero księżniczka Anna Mazowiecka uzyskała prawa królewskie" - napisał w pracy magisterskiej poświęconej rodzinnemu miastu Henryk Bogdański.

    Prawa nadał książę Janusz

    Przyjmuje się, że prawa miejskie Różanowi zostały nadane w 1378 roku, za czasów panowania na Mazowszu Janusza I Starego, księcia warszawskiego, który panował na tej części ziem mazowieckich do 1429 roku. W 1403 roku Różanowi zostały nadane prawa chełmińskie. Na podstawie różańskich praw miejskich w 1434 r. nadano takie same prawa miejscowości Nur (dziś powiat Ostrów Mazowiecka), a rok później wsi Ostrowia, która dzisiaj jest Ostrowią Mazowiecką.

    Ziemią różańską potem rządzili Janusz II, Książę Ciechanowski - syn Bolesława IV, potem Książę Konrad III, księżna Anna Radziwiłłówna, wreszcie już w XVI wieku król Zygmunt Stary. Za jego czasów Różan stał się siedzibą starosty grodowego, odbywały się też tutaj sądy ziemskie i grodzkie. W końcu XVI wieku Ziemia Różanska obejmowała 922 km kwadratowe i 210 miejscowości, daleko wykraczających poza dzisiejszą różańską gminę.

    W granicach administracyjnych Różana znajdowały się wówczas wsie: Łaś, Perzanowo, Rżaniec i Załuzie. W końcu XV wieku został zbudowany most na Narwi, który znacznie przyspieszył rozwój Różana, ożywiając handel.

    Różan w tym czasie miał, jak dzisiaj burmistrza i rajców. Miasto było zwolnione od płacenia ceł, mogło mieć postrzygalnię sukna, wagę i łaźnię - czyli to co wnosiło dochody do książęcej kasy. Mieszkańcy ziemi różańskiej należeli do różnych stanów: szlacheckiego, rycerskiego, kmiecego, mieszczańskiego i duchownego. Sam Różan od początku istnienia był miastem rolniczo-handlowo-usługowym. Rzemieślnicy - kuśnierze, kowale, ślusarze, zduni, tkacze - zrzeszeni byli w cechach.

    Pożary i epidemie

    Różan strawiony był przez kilka pożarów - m.in. w 1526, 1813 i 1817 roku. W XVII wieku ciężko przeżył najazd szwedzki i liczne epidemie. W 1675 roku w Różanie pozostało zaledwie 75 mieszkańców. W następnym stuleciu liczba mieszkańców wzrosła pięciokrotnie i miasto stopniowo się rozwijało.

    Po trzecim rozbiorze Polski, w XVIII wieku Różan znalazł się w zaborze rosyjskim, a później w granicach Królestwa Kongresowego. W czasie Powstania Styczniowego, w 1863 roku toczono tu krwawe walki pod Szygami i Magnuszewem oraz nad Narwią, w samym Różanie. Za te niepodległościowe walki Różanowi zostały w 1869 roku odebrane, przez władze carskie, prawa miejskie. A wkrótce potem zbudowano w Różanie carskie forty obronne - rozbudowywane i wzmacniane do początków XX stulecia.

    W wojennej zawierusze

    Na początku XX wieku Różan liczył prawie 4,5 tys. mieszkańców. Pierwsza wojna światowa nie ominęła miasta. 26 sierpnia 1915 roku niemieckie pociski zniszczyły kościół i plebanię. Po odzyskaniu niepodległości, w lutym 1919 roku Różanowi zostały przywrócone prawa miejskie odebrane wskutek restrykcji po Powstaniu Styczniowym. Miasto zostało włączone do powiatu makowskiego, a władze polskie przywróciły mu pierwotny herb - pięć białych płatków róży na czerwonej tarczy.

    Rok później, podczas wojny polsko-bolszewickiej Różan stracił 14 mieszkańców - działaczy Komitetu Obrony, powołanego przez nauczyciela Jerzego Bałtusisa. Zamordowano ich 23 sierpnia 1920 roku we wsi Miecze pod Grajewem. A burmistrza Różana, Piotra Zygmunta, żołnierze radzieccy zamordowali w Szwelicach (obecnie gm. Karniewo).

    W okresie międzywojennym Różan prężnie się rozwijał, kwitł handel, usługi i drobny przemysł. Miasto liczyło prawie pięć tysięcy mieszkańców (tyle co dzisiaj cała gmina Różan), z czego połowę stanowiła ludność pochodzenia żydowskiego. Niewątpliwy wpływ na rozwój Różana wywierała Szkoła Podchorążych Piechoty zlokalizowana w Kaszewcu.

    W czasies II wojny światowej Różan został doszczętnie zniszczony - najpierw podczas walk obronnych we wrześniu 1939 roku, potem jesienią 1944 roku. Bohaterską obronę Różana w kampanii wrześniowej, zakończoną zajęciem miasta przez Niemców 7 września 1939 roku utrwalił Wojciech Żukrowski w powieści "Dni klęski". Podczas okupacji hitlerowskiej w forcie nr 1 Niemcy utworzyli żydowskie getto. Wielu mieszkańców Różana utraciło życie, zostało wywiezionych do obozów koncentracyjnych i na przymusowe roboty. Miasto podczas II wojny światowej zostało zniszczone w 95 procentach. A jednak ludzie tu powrócili. I zbudowali od nowa swoje miasto. Różan jest dziś, poza Makowem Mazowieckim, najprężniejszym ośrodkiem w powiecie makowskim. N

    Aldona Rusinek


    Czytaj treści premium w Tygodniku Ostrołęckim Plus

    Nielimitowany dostęp do wszystkich treści, bez inwazyjnych reklam.

    Rozpowszechnianie niniejszego artykułu możliwe jest tylko i wyłącznie zgodnie z postanowieniami „Regulaminu korzystania z artykułów prasowych” i po wcześniejszym uiszczeniu należności, zgodnie z cennikiem.

    Komentarze (14)

    Dodaj komentarz
    Wszystkie komentarze (14) forum.to.com.pl

    Najnowsze wiadomości

    Zobacz więcej

    Polub nas na Facebooku

    Specjalnie dla Was

    Nasze akcje [plebiscyty, konkursy, imprezy]

    Nasze akcje [plebiscyty, konkursy, imprezy]

    Pół roku za pół ceny! Świąteczna promocja prenumeraty cyfrowej

    Pół roku za pół ceny! Świąteczna promocja prenumeraty cyfrowej

    Nie chciał jej rolnik, który szuka żony. Zdjęcia wysportowanej Pauliny

    Nie chciał jej rolnik, który szuka żony. Zdjęcia wysportowanej Pauliny

    Wybieramy najlepszych fotografów - profesjonalistów i amatorów | GŁOSUJ

    Wybieramy najlepszych fotografów - profesjonalistów i amatorów | GŁOSUJ