Ekran w służbie totalitaryzmu

Rozmawiał Mariusz Bondarczuk, współpraca Renata TańskaZaktualizowano 
Wozy na rynku w Chorzelach. Fragment filmowej scenografii
Wozy na rynku w Chorzelach. Fragment filmowej scenografii Archiwum
Naziści kręcili w Chorzelach w 1941 roku jeden z najbardziej perfidnych filmów fabularnych wyprodukowanych w III Rzeszy. Na specjalne zamówienie ministra propagandy III Rzeszy Josepha Goebbelsa austriaccy filmowcy nakręcili film "Heimkehr";. W filmie obok aktorów z Wiednia wystąpili warszawscy aktorzy oraz polscy i żydowscy mieszkańcy Chorzel. Film traktował o Polakach, którzy urządzają pogrom dzielnych niemieckich osadników. O filmie rozmawialiśmy z Geraldem Trimmelem, pracownikiem naukowym Donau-Universitat w Kerms, autorem książki ">>Heimkehr<< - strategie filmu narodowosocjalistycznego";.

- Jaką rolę przypisywano sztuce filmowej w III Rzeszy?
- Propaganda nazistowska kształtując wizerunek narodu niemieckiego traktowała film, jako cudowną broń i w związku z tym konstrukcja obrazu filmowego była przygotowywana i realizowana bardzo precyzyjnie. I tak np. niemiecko-polski antagonizm, który został przedstawiony w filmie "Heimkher"; ("Powrót do ojczyzny")został zredukowany do problemu w którym obcość ma zagrażać niemieckiej jedności narodowej i ma doprowadzić do jej rozpadu. Stąd obcość utożsamiano ze złem.
- Dlaczego Chorzele wybrano na miejsce pleneru filmu "Heimkehr".
- Reżyser filmu Gustaw Ucicky odbył w roku 1940 podróż po okupowanej Polsce poszukując najbardziej odpowiedniego miejsca do realizacji tego filmu. Ponieważ miano mu nadać charakter dokumentalny w sensie narodowosocjalistycznym, nie chodziło o to, aby realia były zgodne z prawdą historyczną. Bo przecież w Chorzelach nie było przed II wojną światową problemu mniejszości niemieckiej. Reżyser zdecydował się na to miejsce także ze względów krajobrazowych. Znalazł tu realia, które odpowiadały jego zamierzeniom. n Jakie jest znaczenie "Heimkehr"; jako filmu propagandowego? W III Rzeszy powstały cztery tego typu filmy propagandowe "Uchodźcy" (1933), "Nędza fryzyjska" (1935), "Wrogowie"; (1940) i "Heimkehr"; (1941). Ten ostatni obraz jest najbardziej przefiltrowany pod względem propagandowym i może służyć za najbardziej optymalny przykład propagandowej tematyki w nazistowskich Niemczech. Jest spóźnionym usprawiedliwieniem najazdu Hitlera na Polskę. Przedstawia zantagonizowany świat. Jego pozytywny biegun stanowią niemieccy "nadludzie"; a negatywny polscy i żydowscy "podludzie";. "Podludzie" w myśl tej propagandowej strategii i manipulacji dążą do tego, aby zniszczyć "nadczłowieka" zaczynając od wytworzonych przez niego dóbr kulturalnych, a potem zniszczyć samych Niemców. Wniosek nasuwał się jakoby sam: "podczłowieka"; należy zlikwidować. "Heimkehr"; jest najbardziej bestialskim tego typu obrazem filmowym zrealizowanym w III Rzeszy.
- Czy wiadomo coś na temat reakcji publiczności, która oglądała "Heimkehr"?
- Z perspektywy czasu trudno je zrekonstruować. Annelise Sander przeprowadziła badania dotyczące "Heimkehr". Zajmował V miejsce jeżeli chodzi o oglądalność wśród Hitlerjugend. Gdy prezentowano ten film Niemcom na terenach okupowanych, to jego pokazy kończyły się prawdziwymi pogromami polskiej ludności.
- Jak w III Rzeszy odnosiła się do "Heimkehr" krytyka filmowa, podporządkowana oczywiście nazistowskiej propagandzie, bo niezależna krytyka wszakże nie istniała.
- Opinie w tym zakresie dyktowało Ministerstwo Oświaty i Propagandy, którym kierował Joseph Goebbels. Ciekawe są zapiski Goebbelsa dotyczące "Heimkehr";. "Film jest wstrząsający - czytamy w nich - i wzruszający zarazem. Poszczególne sceny ukazują prawdę i jestem przekonany, że zarówno wśród niemieckiej publiczności, jak i na całym świecie, film odniesie sukces. Scena w polskim więzieniu to najlepsza sekwencja filmu. Zawiera ona elementy wychowawcze i cieszę się, że znowu stworzyliśmy całą masę mocnych filmów. Jest to znak nieugiętej siły narodu niemieckiego, To znaczy, że jesteśmy w stanie tworzyć inne wielkie rzeczy i dlatego zasłużyliśmy, aby władać Europą";.
- Czy żyje jeszcze ktoś z twórców "Heimkehr"; i co wiadomo o grających w nim Polakach?
- Dwa lata temu zmarła odtwórczyni głównej roli Paula Wessley. Do niedawna żył - z tego co wiem - również dyrektor techniczny filmu. Paula Wessley usprawiedliwiała swój udział w filmie tym, iż była do tego niejako zmuszona. A na jej usprawiedliwienie pojawiają się głosy, iż w wypadku odmowy znalazłaby się w obozie koncentracyjnym. Polscy aktorzy i statyści występujący w filmie byli po wojnie skazywani przez polskie sądy na długoletnie pobyty w więzieniach za kolaborację z Niemcami. Jeden z aktorów Bogusław Samborski grający polskiego burmistrza uciekł do Ameryki Południowej.
- Czy film był pokazywany w Polsce?
- Film wyświetlano na terenie okupowanych ziem polskich, ale przede wszystkim dla publiczności niemieckiej. Jednak sporadycznie widzieli go również Polacy. Znalazła się wśród nich Janina Kisielnicka z Chorzel (mieszka tam do dziś - przyp. MB). Była ona świadkiem prac nad jego realizacją i obejrzała go następnie w Królewcu, dokąd została wywieziona na roboty przymusowe w 1942 r. "Mój gospodarz - wspomina Janina Kisielnicka - powiedział mi, że będą pokazywać >>Heimkehr<<. Ucieszyłam się i oświadczyłam, że z chęcią obejrzałabym ten film, ponieważ byłam świadkiem prac nad jego realizacją w Chorzelach. Widziałam aktorów i reżysera. No i na ekranie zobaczyłam wielkie kłamstwo. Polacy nigdy nie traktowali tak Niemców jak pokazano to w filmie. To było perfidne łgarstwo, typowa propaganda hitlerowska";.
- Dlaczego akcja filmu umieszczona została na Wołyniu?
- Jest to dość dziwne, bo na Wołyniu 2,3-procentowa mniejszość niemiecka znajdowała się pod względem liczebności na 4 miejscu po ukraińskiej, polskiej i żydowskiej. Można przypuszcza, że pierwsza wersja scenariusza została napisana pod wpływem paktu Hitler-Stalin. Wedle pierwotnego zamysłu, na jakim oparto "Heimkehr", rosyjska brygada motorowa w ostatnim momencie przed egzekucją (przygotowywaną przez Polaków) ratuje Niemców. Stąd być może usytuowano miejsce akcji filmu w pobliżu granicy polsko-sowieckiej.
- Czy na terenach wschodnich Polski międzywojennej miały miejsce jakieś prześladowania mniejszości niemieckiej ze strony Polaków. 1
- Nie ma żadnych danych na ten temat. Warunki polityczne w jakich znaleźli się mieszkający tam Niemcy pogarszały się w miarę zbliżania się wybuchu II wojny światowej. I to wszystko.

polecane: Flesz - e-papieros zagraża zdrowiu

Wideo

Rozpowszechnianie niniejszego artykułu możliwe jest tylko i wyłącznie zgodnie z postanowieniami „Regulaminu korzystania z artykułów prasowych”i po wcześniejszym uiszczeniu należności, zgodnie z cennikiem.

Komentarze

Ta strona jest chroniona przez reCAPTCHA i obowiązują na niej polityka prywatności oraz warunki korzystania z usługi firmy Google. Dodając komentarz, akceptujesz regulamin oraz Politykę Prywatności.

Podaj powód zgłoszenia

Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu.
Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, odblokuj reklamy na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3